Seksuele gezondheid in de spreekkamer: over hoe je het gesprek aangaat

Waarom patiënten niet zelf met seksuele klachten komen

Seksuele klachten komen regelmatig voor, maar patiënten kaarten ze zelden zelf aan. Anne Vervoort ziet in haar werk als huisarts en voorzitter van de seksHAG verschillende redenen waarom patiënten het onderwerp vermijden.

“Patiënten kaarten dit onderwerp vaak niet uit zichzelf aan door schaamte of onzekerheid, of doordat ze door stress het verband niet leggen,” legt Vervoort uit. ​“Als er veel stress is, lukt het mensen vaak niet meer om helder naar hun situatie te kijken en verbanden te leggen die voor een professional wel logisch zijn: bijvoorbeeld ernstig slaapgebrek door een burn-out kan een lichaam zo uitputten dat het niet meer open kan staan voor seksuele prikkels of aanraking.” Die laatste opmerking is belangrijk: patiënten maken niet altijd de link tussen hun klachten en seksueel functioneren.

Vervoort wijst erop dat seksuele klachten regelmatig samenhangen met lichamelijke aandoeningen, medicatiegebruik of hormonale veranderingen. Ook psychische problemen en relationele spanningen spelen een grote rol. Daarnaast zijn veel mensen simpelweg niet bekend met de mogelijkheden voor hulp bij seksuele problemen.

Esther Nijhuis, gynaecoloog en seksuoloog NVVS, bevestigt dit beeld: ​“Voor de meeste mensen begint de weg naar hulp bij de huisarts. Omdat er vaak veel schaamte is bij de patiënt, kaart hij of zij het probleem zelf vaak niet aan, terwijl seksuele problemen een enorme invloed hebben op de kwaliteit van leven en relaties.” 

Wat gebeurt er als het onderwerp te lang blijft liggen?

Bert Messelink, uroloog en seksuoloog NVVS, ziet in zijn spreekuur regelmatig wat er gebeurt als seksuele klachten te lang onbesproken blijven: ​“Als er seksuele klachten ontstaan zie je een ping-pong effect waardoor beide partners steeds onzekerder worden en de klachten toenemen. Uiteindelijk komen dan ook de relatievragen aan de orde: ​“Hou je nog van me?”

Tijdig bespreekbaar maken is daarom cruciaal, benadrukt Messelink: ​“Eerder bespreekbaar maken van seksuele vragen helpt om deze spiraal te voorkomen en maakt de begeleiding en behandeling effectiever. Daarnaast zullen mensen zich gehoord en gezien voelen als mens, los van hun onderliggende aandoening.”

De rol van de huisarts

Waarom maken huisartsen seksuele gezondheid dan niet vaker bespreekbaar? Volgens Vervoort speelt vooral onzekerheid over de eigen rol: ​“Veel huisartsen weten niet goed welke rol ze mogen pakken en denken niet genoeg te weten over wat normaal is of wanneer iets afwijkend is en wat eventueel zou kunnen helpen.”

Toch hoeft de huisarts niet alle antwoorden te hebben, benadrukt ze: ​“Tijdens een verkennend gesprek over een seksuele klacht ontstaat vaak erkenning, wat al therapeutisch kan zijn. Het belang van de zogenaamde verlengde voorlichting over seksuele gezondheid wordt vaak onderschat: het kan regie teruggeven als je de biopsychosociale invloeden kan uitleggen.”

Een geruststelling: seksuele klachten zijn zelden spoed. ​“Seksuele klachten zijn zelden spoed en overleg of gesprekken zijn dus planbaar,” aldus Vervoort. Dit geeft de huisarts de mogelijkheid om een vervolggesprek in te plannen en dit goed voor te bereiden.

Messelink kreeg tijdens zijn lessen en voordrachten over seksuele gezondheid vaak dezelfde vraag van huisartsen: ​“En als er problemen zijn, wat moet ik dan vragen?” Die vraag toont aan dat veel huisartsen het onderwerp willen aankaarten, maar concrete handvatten missen voor het uitvragen.

Nijhuis wijst op nog een praktisch punt: ​“Ik denk dat het je als huisarts ook helpt om te weten wat de verwijsmogelijkheden zijn bij jou in de regio. Als je weet waar je iemand naar toe kan verwijzen, durf je ook beter het probleem aan te kaarten.” De huisarts kan dus een belangrijke rol spelen als gids naar de juiste hulp.

_______
Stap 1

Het onderwerp aankaarten met de Onder 4 Ogen methode.

Hoe begin je dan zo’n gesprek? De Onder 4 Ogen methode biedt een gestructureerde aanpak die in de Vlaamse huisartsenopleiding reeds wordt toegepast. Vervoort legt de vier stappen uit:

1. Onderwerp ter sprake brengen en toestemming vragen Breng zelf het onderwerp ter sprake en leg uit waarom dit belangrijk is. Nijhuis benadrukt hierbij het belang van context: ​“Soms moet je de vraag even inleiden, in relatie tot de klacht waarmee de patiënt komt, zodat de patiënt je gedachtengang kan volgen, en dan is het meestal geen probleem als je er naar vraagt.”

Deze eerste stap eindigt met het expliciet vragen van toestemming om verder te gaan. ​“Kort toestemming vragen doet wonderen voor dit soort gesprekken,” aldus Vervoort. Dit geeft de patiënt controle over het gesprek en verlaagt de drempel.

Messelink geeft twee concrete voorbeelden hoe je dit kunt doen:

• Normaliseer: ​“Mensen met deze aandoening hebben ook vaak klachten op het gebied van de seksualiteit, hoe is dat bij jou?”
• Bied ruimte: ​“We zijn niet zo gewend om over seksualiteit te praten, mag ik je er toch iets over vragen?”

2. Exploreren Geef de patiënt ruimte om het verhaal te doen. ​“De persoon, het eigen perspectief op seksualiteit en de context krijgen het podium,” legt Vervoort uit. Stel open vragen om seksuele zorgen of vragen te verhelderen, gebruik hierbij ICE-vragen (Ideas, Concerns, Expectations) en het BioPsychoSociaal model om zowel lichamelijke, psychische als relationele factoren te exploreren.

3. Samenvatten Vat samen wat is verteld, zodat duidelijk is dat er goed geluisterd is en de kern wordt benadrukt. Dit is een belangrijk regie-moment.

4. Aanbod formuleren Formuleer een concreet aanbod: advies, ondersteuning of een vervolggesprek. Vervoort benadrukt: ​“De huisarts houdt regie door actief communicatievaardigheden in te zetten en zo nodig een vervolg in te plannen.”

Door het onderwerp actief te normaliseren, verlaag je de drempel en versterk je de vertrouwensrelatie, aldus Vervoort: ​“Zo draag je bij aan integrale, persoonsgerichte zorg en een betere kwaliteit van leven.”

📄 Meer lezen? Het volledige artikel over de Onder 4 Ogen methode vind je hier.

_______
Stap 2

Verdieping met het SUTRA-acroniem

Het onderwerp ligt op tafel en de patiënt heeft aangegeven dat er een seksuele hulpvraag is. Wat nu? Hier komt het SUTRA-acroniem van Bert Messelink om de hoek kijken.

Messelink ontwikkelde SUTRA als antwoord op de vraag die hij vaak kreeg: ​“En als er problemen zijn, wat moet ik dan vragen?” Hij vertelt: ​“Dat heeft me er toe gebracht om de belangrijkste aspecten van een seksuologische anamnese te noemen in mijn presentatie. Na wat knutselen met letters kwam SUTRA er uit als makkelijk te onthouden acroniem als het om seks gaat.”

Het acroniem is bewust praktisch gehouden: ​“Met dit hulpmiddel krijgt de huisarts in korte tijd een seksuologische zorgvraag breed en goed in beeld en dat helpt om een vervolgplan te maken.” Het is bruikbaar voor elke zorgverlener die een seksuologische vraag in kaart wil brengen.

Belangrijk is wel wat SUTRA níet is: ​“SUTRA is geen seksuologische intake, dat mag de huisarts uitbesteden aan de seksuoloog NVVS,” benadrukt Messelink. Het is een hulpmiddel voor triage en het opstellen van een behandelplan.

SUTRA staat voor: Symptomen, Uitvoering, Theorieën, Relatie, Aanpak.

▶️ Kennisclip: Bert Messelink legt zijn SUTRA-methode uit in deze kennisclip.
Let op: enkel te bekijken door huisartsen (in opleiding) met een Prisma account. Geen toegang? Meld je dan hier aan.

Hoe de twee methoden elkaar aanvullen

Nijhuis heeft zowel de SUTRA-clip van Messelink als het artikel over de Onder 4 Ogen methode bestudeerd en ziet hoe ze elkaar versterken: ​“SUTRA is een mooi hulpmiddel om het gesprek over seksuele problemen te voeren, maar het begint met het aankaarten van het seksuele probleem. Hiervoor is de Onder 4 Ogen methode heel geschikt – het maakt de huisarts bewust van het feit dat het zijn of haar taak is het onderwerp aan te kaarten, en hoe dit te doen.”

De logica is helder: eerst aankaarten en de hulpvraag verkennen (Onder 4 Ogen), dan verdiepen met gerichte vragen (SUTRA).

Wanneer verwijzen gynaecoloog of seksuoloog?

Niet elke seksuele hulpvraag hoeft door de huisarts zelf opgelost te worden. Wanneer verwijs je bijvoorbeeld naar een gynaecoloog en wanneer naar een seksuoloog? Nijhuis legt het verschil uit:

“Een seksuoloog NVVS behandelt mensen met seksuele problemen. Hierbij wordt de seksuele anamnese en voorgeschiedenis uitgediept en is er vooral veel tijd voor psycho-educatie en wordt er huiswerk meegegeven. Er vindt geen lichamelijk onderzoek of bloedonderzoek plaats.”

Is er sprake van een lichamelijke klacht? ​“Dan is de route eerst via de gynaecoloog, die educatief gynaecoseksuologisch onderzoek, hormonaal onderzoek of een vaginale echo kan inzetten als daar een indicatie voor is.”

Het helpt om de verwijsmogelijkheden in je eigen regio te kennen, benadrukt Nijhuis. Op nvvs​.info kun je op postcode een seksuoloog NVVS in jouw regio vinden. ​“Seksuologen zijn ook vaak laagdrempelig benaderbaar voor overleg,” voegt ze toe.

Praktische tips om vandaag mee te beginnen

Tot slot de belangrijkste tips van de experts voor huisartsen die dit gesprek nog lastig vinden:

Anne Vervoort: ​“Voor patiënten ben je een belangrijke vertrouwenspersoon om mee te sparren. Leg jezelf niet op dat je alle antwoorden moet hebben, maar wees professioneel nieuwsgierig en open.”

Bert Messelink: ​“Ruimte bieden en normaliseren zijn sleutelwoorden, gebruik concrete vragen die het onderwerp in relatie brengen met de klacht van de patiënt.”

Esther Nijhuis: ​“Praten over seks wordt steeds makkelijker naarmate je het vaker doet. Als je mictie en defecatie kan uitvragen, kun je dat ook met seks. Uiteindelijk is de patiënt je dankbaar dat je het onderwerp bespreekbaar hebt gemaakt.”